Selected publications

09/2024 – Walking as Embodied Research: Drift, Pause, Indirection

In recent years, walking has emerged as a methodological tool and as a conceptually exciting point of departure across a range of disciplines and practices. This volume explores walking as a form of embodied research practice that offers fresh perspectives on key contemporary debates and areas of interest. These include the climate emergency and the debate around the Anthropocene, decolonial thinking and the struggle for social justice, feminist and queer walking methodologies, and the notion of the ‘infraordinary’ and practices of everyday life.

Contributions to this volume are by scholars, artists and practitioners drawn from a wide range of disciplines and fields, and from across the Global South and North. An overarching theme of the volume is the manner in which the act of walking brings the body into presence as a material part of the research process, and the forms of attentiveness that this encourages. Another theme is the intimate connection between the act of walking and the act of writing. As familiar landscapes change under the weight of Anthropogenic environmental change, walking becomes an act of witnessing and a spur to action. Rather than being a singular activity, walking itself is understood as a socially, economically and politically constructed and contested act. This volume will serve as a source of inspiration to readers from across the arts, humanities, and social sciences who are interested in walking methodologies and in new and sustainable research practices.

Publisher Routledge. ISBN nummer – 9781032010229. 300 hardcopy print.
Editors: Christian Ernsten (Maastricht University) and Nick Shepherd (Aarhus University and the University of Pretoria)

Walking paths: ‘Homo Eclecticus’ about strolling, Jan Rothuizen

Amsterdam, 8 p.m.
It’s already dark when it starts to snow. Not the wet kind of snow that sticks only to the cars. This is real snow, dry white flakes that flutter down like leaves and cover Amsterdam, the city I live in. I’ve gone out and am strolling through my city, which appears different due to the snow. The streets, bike lanes and footpaths have become indistinguishable, turning the city into a big, white stage, on which houses and cars seem to have been placed as props.

The streets are almost empty. With every step I take, the snow crunches under my feet and I leave a black impression. I cross the normally traffic-laden junction diagonally toward the entrance of the Oosterpark. The park seems to be giving off light tonight. The snowy lawns suck the light out of the purple-yellow sky above them. I walk onto the big lawn in the middle of the park. After crossing it, I turn around and see my footsteps standing out like black blotches in the whiteness. My trail isn’t as straight as I assumed.

I’ve always strolled. Walking, ambling, moseying and shuffling has always been the state of being in which I find the words to say what I feel and think. As a walker I am a part of my surroundings and at the same time their observer. I am here and I am there. It’s in this hybrid mode that my thoughts and senses become more associative, and I discover who I am or want to be at that moment.

To me, the best walks are always despairing, endless, vague and euphoric discoveries of myself and the world I move in. Walking has turned out to be not only my salvation on a personal level but also as an artist: it is a manner of being to which I constantly return.
Strolling is about so many different things for me, that it’s hard to attribute a clear-cut significance to it. Sometimes it’s a sigh, a flight, a longing, a passion, and in other moments it’s a tool for understanding things.

The drawings of my walks that I make as an artist consist of intricately drawn stories, a combination of text and images. What I can’t draw, I write down, what I can’t describe, I draw. The form is eclectic, and the storylines are nonlinear. In my drawings I combine the wide range of thoughts, emotions and sensations I experience while walking. In this essay, I try to ascertain while walking precisely what walking is and means to me.

Sarphatistraat 8.15 p.m.
I’ve left the park and am walking through a broad street which is usually full of trams and taxis. I stop at the Weesperplein, a crossing with a name suggesting it is a square, and look at the space that is revealed now the incessant stream of cars and people is absent.

I see other people for the first time, two women in long, quilted coats. Chattering, they cross the street obliquely.

I hear a crack as my shoe disappears into the snow. ‘Crack’. It’s a pity that I have to ruin the pristine, white surface with each step. ‘Crack’. But at the same time, there’s something ‘satisfying’ about it, as my eldest son would say. ‘Crack.’

Strolling through the snow, I remember the book Arctic Dreams by Barry Lopez. It has a drawing by Sunapignank, an Inuit who lives on an island in the Arctic Circle between Greenland and Canada. He drew the coastline where he hunts from memory, very precisely, with all its coves, inlets and even the islands before the coast.

Next to the drawing is an image of the same ragged coast made using modern cartographic techniques such as satellite images and geodesy. If you observe these two images side by side, you’d be amazed at how someone could render so meticulously from memory. His map is less precise despite the coves and little islands in front of the coast that it portrays. Most striking is the fact that his map is slightly more elongated, as if it had been drawn not from above but from a slight angle and at eye level, giving it the perspective of a walker.

One thing the book fails to mention is whether Sunapignank would have drawn this map of his own accord. It would seem unnecessary for someone who has assimilated his surroundings to such an extent. Why would you draw a map of something you know so well?

Amsterdam Oud Zuid 8.45 p.m.
I walk on the Van Breestraat in Amsterdam Oud Zuid, a street with grand nineteenth century red-brick houses. Between the parked cars are acacias whose snowy branches bend toward each other across the street. I remember the crackling sound of the leaves in the summer when the wind blows. When the church clock strikes once, the sound of its steel bell fills a cavity in me that seems to have been created especially for it. I grew up in this neighbourhood and in my first eighteen years, I heard this church clock ring every half hour.
Where the butcher used to be is now a real estate agency and the milkman on the corner is now a jeweller’s. I never come here anymore, but now in the snow and without any people, it’s briefly my old neighbourhood again.

Everyone is always completely alone for the first time at some point. For me, it was in New York in 1985. I was seventeen and travelling alone for the first time and it was my first visit to America. I didn’t really have any plans besides a big urge to go to New York, a city where I didn’t know anyone except for a friend’s brother at whose I could crash on the couch for the first few nights.
The brother had forgotten that I was coming, which had me standing alone late in the evening in Midtown Manhattan, drained by jetlag-induced fatigue. After waiting for an hour, I decided to dive into New York, at that moment huge and overwhelming, by walking around the block of West 48th Street & 8th and 9th Avenues. I didn’t do it only once that evening, but as much as twenty times. I felt like Robinson Crusoe on his island but in the middle of a big city.
Walking around the block worked for me because I saw things I knew and recognised and not much later I was recognised as well. Becoming familiar with a place by traversing it painstakingly would also become the point of departure of the walks I would later take as an artist.

Wetering circuit 9.15 p.m.
It has stopped snowing. I walk over a bridge that is as flat as the road. To my right I read an inscription on a wall about resistance in the Second World War, a war whose survivors are now dying too. Before me is the Wetering circuit, a roundabout behind which the old city begins. The green treed circle, usually circulated by trams and cars, is buried under snow. It has now become a plain, an open space in the middle of the city.

Tonight, I don’t walk around it, but straight across. I once heard or read that here, between these very trees, is the geographical centre of the city. Everything is therefore equally distant and near to this open space. But what meaning does a centre have now that as blue, pulsating dots, we are always the centre of our own maps? I walk deeper into the old city, where the streets become narrower, and the houses lean against each other like old acquaintances.

In The New York Trilogy, a novel by Paul Auster, a detective follows someone through the streets of Manhattan. After shadowing him for days, he discovers that the routes the person he’s following takes are shaped like letters, letters that together form a message to him.
This story was written in a time when no one had a phone with which you could track yourself ‘live’ on a map. We were already familiar with the bird’s-eye view, of course, but that we can see ourselves moving on a map, as if with the eye of God, is a wonder. A wonder, that at the same time, has become so everyday, that we get upset if we don’t see ourselves on our phone’s map.
Walking in shapes that you can see only from above has exploded since the arrival of satnav. There are always the characters who create a track of their genitalia on the earth’s surface, but there are also more ambitious attempts, such as the man who proposed by covering more than 7,000 kilometres to write ‘WILL YOU MARRY ME’ across the length of Japan.

Long before people could know what the world looked like from outer space, the Nazca Lines were made in Peru. Between 900 and 200 BC, a monkey, birds and a dog with a long tail were rendered there. These animals, some of which are 275 metres long, are only visible from the air. The function and purpose of these drawings is still a matter of debate. Were they irrigation canals or symbols for deities up above? To me, they are mostly a form of early conceptual art, because the were a portrayal of things that existed at the time but couldn’t be seen by their creators.

The old city 9.40 p.m.
The city is like a dog standing on ice, its legs slipping in all directions. Delivery boys walk beside their e-bikes. The first scooter I see drives at a snail’s pace through the snow. A car tries to cross a bridge that bends over the canal like the curved back of a cat, its wheels skid, causing the car to keep sliding back. I walk into a street that follows the gentle curve of a dike. I want this different city I’m walking through to exist a while longer. I want the delivery boys to stay home until everything goes back to how it always has been. The street that bends along a dike is called the Zeedijk. Behind these houses there used to be a port with a connection to the sea, and once you reach the sea, there’s the whole world.

You can also see the Zeedijk down to each individual house on my favourite map of Amsterdam, a woodcut by Cornelis Anthonisz from 1544. It portrays the old city centre from an imaginary bird’s-eye view, a point about 400 metres up. The city is surrounded by a wall with towers and gates. Cornelis Anthonisz tried to render this map as accurately as possible, despite the general understanding that such a perspective didn’t exist.
The bird’s-eye view, which we now call 3D in Google Maps, was a revolutionary way of viewing the world in the middle of the sixteenth century, comparable to today’s virtual reality. The first bird’s-eye view map, View of Venice, had been published only 44 years previously by Jacopo de’ Barbari.

I started walking as an artist in New York. The year before, I’d graduated in the Arts in the Netherlands, where I made large paintings that looked like the art I was familiar with in museums. After spending the summer in the Maine forests, I travelled to New York, where I wanted to continue my painting in the studio I had found there. But that didn’t happen. I always found an excuse for not starting to paint. I kept going out to buy brushes, paint or anything else, but later I would go out because I’d realised that I felt, thought and saw more while strolling through New York. I could no longer find what I needed within the studio’s isolation.

People have an average of 50,000 thoughts per day. Probably not all equally high-flown, but collectively, this sea of micro thoughts shows us the world as we experience it. And coming to think of it, it was this stream of impressions, smells and unexpected encounters that kept drawing me back out into the streets.

It took some time before my view on what it is that artists do changed, but once it did, I knew that the streets were my studio and that the strolls I took were my work.

In the book On a Clear Day You Can See Forever, I collected all my walks in text and drawings. That was also when I started drawing maps. For the blue map of the New York metropolitan area, I let all the thoughts and reflections that I’d collected during my strolls flow back into the streets, avenues and motorways of New York. This resulted in a street map of impressions, reflections and transcriptions of what I’d seen.

The abundance of details I observe and lists I make during my walks is overwhelming, but they give me an impression of the experience I want to portray in a drawing at that moment. The author of Robinson Crusoe, Daniel Defoe, is often credited as the inventor of the realistic narrative. His books tend to be experienced as realistic because he includes an endless number of insignificant details, so boring they could only be true.

Red Light District 10.10 p.m.
I walk along the canal in the Red Light District where the prostitutes always sit behind their windows, but tonight the windows are black holes and the red lights are out. I look up at the houses that look stretched, as if they’d been Photoshopped. The absence of all the bustle on the streets gives me the room to look at these houses as if for the first time.

Homo Eclecticus
Walking is the ultimate state of being for the eclectic, the muddler, the gatherer, he who can’t choose. Everything that distracts him during his walks is who he is at that moment.

The amalgam of influences, sounds and memories: they’re all true, all welcome, and they come together in a big pot and for convenience’s sake, we’ll call the stock they produce ‘reality’.

Walking and thinking are interconnected but it seems as if while strolling, my thoughts are more connected to who I am at that moment, as if where I am is undetachable from who I am.

In De Renner, a book about cycling, the author, Tim Krabbé, writes that during intense physical exertion on his bike, every budding thought is immediately absolutely true and every unexpected occurrence becomes something you’d already always known. He describes his thinking as a pendulum, a smooth, black object that swings back and forth inside his head. I recognise the process of reducing thinking to true or false, bad or good while I walk.

Is arranging thoughts not in fact a meandering stream as opposed to a forced straight line? And am I, being a strolling thinker, a collector of things that have no apparent meaning but that together form a significant whole?

People sometimes say that they go for a walk in order to organise their thoughts. But that doesn’t apply to me. I in fact walk in order to disorganise my thoughts, to untangle the knot by letting it be and giving it free rein.

When I go out to get some fresh air, I allow myself to be distracted by a beeping car, the scents of a bakery, music coming out of an open window, the sunlight, the clouds, a yellow train riding through the green landscape. It’s this carefree chaos that eventually gives me the rhythm to come up with thoughts that I don’t need to write down because I’ve always had them and will never forget them, so natural and obvious that they don’t need to be explained.

Getting lost
I’m startled. I was so lost in thought that for a moment, I don’t know where I am. It doesn’t last for more than a couple of seconds but it’s enough for me to see the street I’m in in a completely different way.

Some people think that you’re only truly somewhere when you don’t know where you are. Only then are you able to see the place you’re in as it really is. Anyone who has ever got lost knows how unpleasant it is when your surroundings are completely unrecognisable.

I once saw a documentary about a man who would wake up every day thinking he’d lain in coma for years. It was caused by a malfunctioning short-term memory. Every time he’d see his wife, he’d burst into tears because he was convinced that it was the first time he’d seen her after many years. He was lost in time.

TAKE CARE
You are entering remote, sparsely-populated,
potentially dangerous mountain country.

This was the inscription in white letters on a green sign we saw when entering the Cairngorms, the largest nature reserve in Scotland.
After trekking for several days and sleeping in huts, my friend and I returned to the city of Inverness. We were to go from there to the airport the following day and fly back to Amsterdam. After a night in a real bed, we didn’t take a taxi or a bus but decided to walk the fourteen kilometres to the airport carrying our backpacks. The route passed along the coast, across farmland with barbed wire fences, a silty tidal zone and a swamp with reeds so high I had to check with my phone whether we were still headed in the right direction. Since we were in a hurry to make our flight, the challenge was to reach the airport using the shortest and quickest possible route. The last bit was a road where the cars honked at us as if we were doing something wrong.
The Scottish Highlands were magnificent but, in some way, also predictably beautiful. Like us, the other walkers we encountered while trekking through the nature reserve were wearing raincoats and trekking shoes and carrying big backpacks. We talked with them about the weather, the walking routes and the stunning nature. This is partly why that final walk to the airport left the deepest impression on me. On this walk, we didn’t come across any other walkers except for farmers. We didn’t walk on paths with vistas and there were no signs. The route we followed was a straight line regardless of the fields, houses and roads we had to cross. It was a walk over terrain that hadn’t been laid out for people walking to the airport.

Prins Hendrikkade 10.38 p.m.
The canal stops where the sea once began. There used to be hundreds of large and small ships here, as I know from a map of Amsterdam from 1544. At the end of the nineteenth century, an island was created in the middle of the silted-up port and given a train station. As a result, this place again became a port to the rest of the world, only now via train and across land. The building itself stands on 9,000 wooden poles—a whole forest’s worth!

I’m not that good at getting lost, much as I would like to. Sometimes I even try to, but that’s quite a challenge in the Netherlands because almost all the tracks are part of some walking-path. It’s practically impossible to find a walking-path without signage because every square metre has been accounted for by some zoning plan.
In the woods I prefer to follow paths that gradually become tracks and eventually become so narrow that you no longer know whether you’re still following a track or simply walking through the woods between the trees. But this is getting lost for beginners; I still always know where I more or less am.

I don’t know whether it’s an aberration but I’m always aware of where I am in relation to my surroundings. I have a spatial pattern in my head in which I move around. In Amsterdam, this pattern is intricate and in places where I don’t know my way around it’s a coarse-lined grid. But it’s always there. Is it something instinctual, animal, a remnant of the Neanderthal in me? Or is it a control thing, always wanting to know where I am?
My location awareness is always on, it’s like reading a book on the beach while keeping an eye on your children. Or like the cowboys in the Wild West who sleep by the campfire with one eye open.

My wife doesn’t have this problem, she never knows where she is. If she wants to indicate a place during a conversation, she points somewhere but more as a gesture. It always confuses me because the direction she points to is random and usually the wrong one.

Orientation is also simplification, plotting a street map in your head as a pattern in which you can place yourself—a recognisable environment.
A man who designs mazes for people to get lost in, but not too lost, once said in an interview for The New Yorker that he sometimes places a rectangular space in the maze. He knows that people naturally assume that this space faces the same compass direction as the perimeter of the maze they’re in. But of course, that isn’t the case.

The Uruguayan author Eduardo Galeano gives a completely different example of how we cling to things we know. He writes that Latin America wasn’t discovered by the Spanish but was conquered by them. These men, who came with a religion and dreams of gold, never really knew where they were. The Europeans remained lost, and, like other colonists, they gave the places they found the names of the places they’d left behind.

New Amsterdam, New York, Brooklyn is Breukelen—it’s a reaction I recognise in myself. The first days in a foreign country, I catch myself comparing everything with things I already know, as if I’m unable to see the new as an independent entity.

I keep my phone on during these walks. Besides my footprints in the snow, I leave a digital trail. I can save the details of my movements in a walking app, but even when the app isn’t on, my presence is stored in an anonymous data centre somewhere with a lot of space and few people.
Around Christmas, I always get an annual summary of my activities from Strava, the walking and biking app. I get information about my total number of kilometres, accumulated altitude and the longest walks as if they’re achievements.
I image that in the future, when we die, we will get a map of our life with all the places we’d been to. This collection of lines, which will initially appear to be a big, chaotic jumble will, when zoomed into, turn out to be a copy of our nervous system.

I think that when you go somewhere you also leave something behind, not only digitally, or like I do now with my footprints in the snow, but also as an intangible presence.
Yes, I know that sounds a bit New Agey, and in fact it is.

Central Station 10.50 p.m.
The tunnel that goes under the railway is full of people waiting for the trains to start running again. The back of the station, where pedestrians and bikers usually arrive and depart with the ferry, is empty. The boats aren’t sailing.

The treadmill in the gym I go to has a screen that shows videos of different routes. Most are scenic, but the exception is also my favourite. It’s a walk along the San Francisco ‘waterfront’. There’s a park and a port where day-trippers hang around like cattle. You go by big sheds where events are organised and there’s a baseball stadium you have to go around. This waterfront route suits me because, like in real life, I’m curious about what the next bend will bring. I secretly hope to suddenly see the Golden Gate Bridge without knowing where it is.

Matthew Muspratt did a virtual 3,700-mile stroll across the United States with Google Street View. He clicked from West Quoddy Head, Maine all the way to Ozette, Washington. He started this walk through sixteen states when he was living in Rwanda and got homesick.

Muspratt said in an interview that there are boys who clicked from San Francisco to New York in ninety hours, but in Muspratt’s opinion, a true road trip isn’t a race. On the contrary: you need to slow down and maybe get a little lost. Muspratt noticed that he was clicking rhythmically, and that one place would evolve into the next. ‘Just like in the real world.’

This reminds me of On Exactitude in Science, a short story by Jorge Luis Borges about a kingdom where cartographers had made a life-size map of the country. The scale of the map is therefore 1:1.

But Photoshop is also part of how I see the world. In a place just outside Amsterdam where I like to walk, a big residential tower appeared one day, which disturbed the precise pattern of the meadows and the dikes. My reaction was to remove it digitally, the same way I erase smudges on my drawings with my computer.

Rokin 11.10 p.m.
At a certain point in every walk, you have to stop and go back. When I walk with my wife and children, that moment always comes too soon. I prefer to just keep walking without thinking about how to get back, but tonight is different. I’ve been walking since the beginning of the evening, I’m thirsty and can feel my feet.

I walk toward the square where a dam was built in a river and where this city once began. The Dam is now a big square with a war memorial and a dark palace.
Christmas lights sparkle above the empty, broad street. Tourists have crept out of their hotel rooms in search of life in this dead city.

The Soft Atlas
I made my first walk drawings in Cairo. I was on a three-month working stay in the Egyptian capital. My flat was a stone’s throw away for the National Museum and Tahrir Square, where the Arab Spring demonstrations broke out in 2010.
I experienced the first days in Cairo as a constant assault on my senses. Initially, it was due to the traffic, which passed by like a honking mass of liquid steel. Then there were all the people, especially men, on the street that wanted to sell, show or give me something despite my politely declining three times over.
The first days, I took refuge in the Nile Ritz Carlton, a big, white building from the seventies with a view of the Nile. There was a café in the garden where men in white jackets served fruit juices to western tourists like me.

I decide to face the city, not in a suit of armour, but in a spotless white one and armed with a notepad in which I wrote down everything I saw and thought. My white suit was like a canvas on which the city I was travelling through would leave its mark. It bore like an imprint the traces of dust, sweat, dirt and scratches of the people I met. During these walks, I concentrated on my surroundings, the circle of my sensory perceptions, a way of working that reminded me of how bats find their way. A bat knows where it is by means of echolocation. The echoes of the high-pitched sounds it emits provide it not only with an image of its surroundings but also of who it is.

During a walk through Bulaq, an old working-class neighbourhood nearby the Nile, someone threw a dead rat at me. Maybe because with my white suit and notepad I looked like someone working for a property developer or something. Why someone would throw a dead rat at me isn’t important now. What I found interesting about it was that it made me aware of how variable a place could be. I knew I was walking through a poor working-class neighbourhood, but the dead rat instantly altered my image and mood. The city, which I had first perceived as cheerful, suddenly became hostile and unpredictable.

Meester Visserplein 11.30 p.m.
It stopped snowing a while ago. An increasing amount of tyre tracks pass over the white road. In the busy intersections, the snow has turned into grey slush. I walk home past Artis Zoo. The animals I sometimes hear calling from their cages are silent tonight, but I can still smell their penetrating, animal odours.

The British author, Jonathan Raban, wrote Soft City in 1974, in which he argues that what we think about a place is as important as the concrete things we can grasp and count. In other words: the essence of a place manifests itself where the imaginary and the physical experiences of it come together. Where the hard city, with everything we can measure and grasp, clashes with the soft city, the city we think and dream about and project our thoughts on.
Following my drawings in Cairo, I made a book of drawings about Amsterdam, a city so close, that it was difficult to properly observe. I called the book The Soft Atlas of Amsterdam, a tip of the hat to Raban’s Soft City.

The Soft Atlas is also the title of the collection of the more than 400 drawings that I made in the past ten years. These drawings have been previously published in books and newspapers and will be available under that title online from the summer of 2022.

In Space and Place, another book published in the seventies, the author and founder of humanistic geography, Yi Fu Tuan argues that the term ‘place’ is the reflection of a person’s subjective perspective. This explains why I prefer going on walks by myself: because that way I’m more perceptive to my surroundings and am less burdened with who I am. When I visit a place in order to make a drawing of it, I remain alert to inwardly directed sensations. For instance, if I walk through the centres of Bogotá or Medellín, I stick out as a ‘gringo’, whereas in more well-to-do areas, I’m barely aware of my European origin or skin colour.

Thinking back on the moment in 1995 when I gave up my studio in New York and decided that the street was my studio, I now realise I did something then that I wasn’t aware I was doing: by going out and meeting people I also partly gave up control over myself. You can keep the stories you create about yourself intact in the isolation of a studio with a door that can be shut but during a stroll in which you search for something without knowing what, you’re as receptive as the wind for encounters and occurrences you couldn’t have conceived of.

Alexanderplein 11.52 p.m.
I arrive at a big, stately, towered building, formerly the Colonial Institute, but now the Tropenmuseum. The trams are running again, and the city has almost completely shaken off its white cloak. I want to go home now, I’m tired and quicken my pace when I see a man up ahead holding a bike.
Immediately after I pass him, he starts calling to me; a barely comprehensible ‘sir’ at first and later, louder: ‘Sir, may I ask you something?’ ‘Sir, please and how nice of you. No, I mean it’s good of you to want to listen to me for a moment. I’d like to ask you something, or no, you should first know that I could shout it out. I could shout it out so loud it’ll break all the windows in the city.’ I stop. The man with the short, dark hair has followed me for a short distance and is now standing still before me. At first, I thought he was drunk, then that he was a junkie because he looked like he was being tormented by things he had no control over, but now that I stand before him and listen to him, I understand that he’s confused.
He says that he’s got it all settled, that his lawyer has finally found him a home and that it’s almost ready but that he hasn’t slept for three days and maybe, by some chance could I give him twenty euros so that at least tonight he could finally sleep because he’s so terribly tired.
‘I don’t have any money on me,’ I say as I take the case I keep my cards in out of my pocket. I see there are two folded fivers in it. ‘You’re in luck,’ I say as I unfold the bills and hand them to him.
For a moment, he tries to get me to give him more money but immediately apologises when I tell him with an ‘angry’ voice that I’ve given him all I have. It’s the same angry voice I use when my children are naughty.
He thanks me again, in the first place for stopping and in the second for willing to listen to him. When I bid him farewell and walk on, he calls to me again from a distance. ‘Sir,’ he calls, ‘sir, a kiss on your heart.’

I walk the last bit home with a smile on my face because a total stranger has just kissed my heart.

Amsterdam, January 2022

Translated from Dutch by Moshe Gilula

https://www.routledge.com/Walking-as-Embodied-Research-Drift-Pause-Indirection/Ernsten-Shepherd/p/book/9781032010229

04/2020 – ARCH+ issue 238: Architectural Ethnography

What does it mean when architects once again increasingly turn toward the lifeworld in an ethnographically descriptive manner? To indicate that this is a critical approach, it shall here be provisionally called reflexive ethnography. Reflexive means developing an awareness of the power imbalance between observers and those being observed, of the Other within us. It is a method with which we open up the world to ourselves through drawing, in order to uncover our own entanglements in the most diverse regimes and networks, or the potentials and ambitions of a societal situation.

Tracing Colombia, Jan Rothuizen

My interest in making drawings of cities originally emerged from the frustration of working as a solitary artist in my studio. After years of working in isolation, I realized that I felt, thought, and saw much more when I was outside of my studio, walking through cities. Therefore, I decided to start sharing graphic stories about my day-to-day experiences. I began by simply recording my walks in text, photos, and sketches, and from there I gradually developed an approach to drawing that combines text and images in a way that pays equal attention to both. My drawings mostly consist of detailed graphic and written stories of the places I visit. They are like the windows through which I observe the everyday. I see my role as an artist like that of a prompter, providing the viewer with brief commentaries and annotations about the people and things I encounter. After reading Jonathan Raban’s book Soft City (1974), I realized that my method of exploration parallels his way of presenting London as the threshold between the real, the imaginary and the personal experience of the author. The format of my drawings is non-linear, in the sense that the drawings do not have a predetermined reading order. It is up to the observer to decide where to start or in which direction to read. More recently, I have used a combination of drawings, photos, videos and animations in a freely navigable digital interface as a way of experimenting with open-ended graphic stories.

The project Tracing Colombia is one of such stories. I am currently developing it as a book and as an interactive online film project based on my visits to Colombia. One of my first drawings for Tracing Colombia is an annotated map of my walks through downtown Bogotá, during which I take notes about everything that catches my attention around me. In a second phase, I went on choosing a number of specific locations that I found the most appropriate entry points to tell a series of stories about Colombia’s past, present and future. While I was in Medellín, for example, I made a perspective drawing of the square in front of the Iglesia Vera Cruz, right in the middle of one of the busiest commercial areas in the city. The choice of using a perspective view, rather than a plan, like in Bogotá, was based on the fieldwork information that I had gathered there and on the form of the narrative I wanted to adopt for this specific scene. By using a single perspective, I could place the viewer right in the middle of this busy square, whereas the montage into a panorama allowed me to unravel its features in greater detail. Back in Bogotá, I visited a family living in an apartment block built for refugees. I sketched the floor plan of the flat and took detailed notes about their furniture and about the objects that defined their domestic space. I later drew a close-up of the bedroom of Juan José, a thirteen years old boy, in which I included sketches of all his belongings (a poster on the wall, two tennis rackets, a trolley used as a bed- side table etc.), as well as small written notes that reveal information about his personal life story. The close-up of the room is placed side-by-side an aerial view of the entire housing block in its urban context, with an explosion of the apartment where Juan José lives with his family. These jumps in scale and detail allow the viewer to grasp a rough, yet dense idea of what the world of a thirteen-years-old is like in the refugee’s accommodations, while maintaining a level of abstraction that is not possible to achieve with photographs.

On the field my senses are my most valuable instruments. Yi-Fu Tuan, the father of so-called humanistic geography, has argued that the notion of place is the reflection of one’s subjective perspective and of one’s social background: my own methodology is closely aligned to this approach. When I visit a place, I remain alert to inwardly directed sensations, like the fear of heights or claustrophobia. I am also aware of social differences that affect my experience. For instance, when I walk through downtown Bogotá or Medellín, I stand out as a “gringo,” whereas in more affluent areas I am hardly aware of my European background or of my skin color. When I go on a field visit, I prefer to go out on my own, so I am more open to experience my surroundings, as opposed to being in a group. Furthermore, I often try to be actively involved, engaging with people or showing them examples of my drawings in order to informally obtain local knowledge that I then use to draw my stories.

I don’t draw much on location. Therefore, in an attempt to come to grips with the barrage of impressions, I write down everything I see, feel and think. Besides this, I take snapshots with my phone or camera, which I can refer to when making the drawings. I sometimes print out small format maps of the area so I can position my notes in space. This way, when I work on a drawing, I am aware of the smallest details, as for instance that at 15:18 a man crossed that specific street talking on his phone. I like to add such dry facts to the drawing and to play with the hierarchy of information to reflect the vast variety of sources that I encounter during my visits. As a result, my notes shift continuously between the personal, the general, the trivial and the matter-of-fact. After a lot of pencil sketches on a big 50×65 cm paper sheet, and once everything is in place, I trace the drawing in ink with a dip pen, often adding things to it that I had not thought of earlier.

I like to think of this method of receiving information back from the experiences of walking through the city as a kind of “echolocation.” When I walk around with my sketchbook, overwhelmed with impressions like during my first walks through Bogotá, I make myself the drawing’s focal point in the same way as bats do when they navigate their surroundings. This form of taking notes later helps me to navigate through my own drawings. Filtered in this process of recalling, the information that comes back to me is fixed on paper to produce an image of the places I visit that is accurate yet entirely subjective.

https://archplus.net/en/ausgabe/238/

02/2016 – TOKYO TOTEM: A Guide to Tokyo

Among cities, Tokyo in particular seems to baffle foreigners. This subjective guidebook to the spectacular Japanese metropolis intends to help you navigate and read the city in a way that evokes both a sense of adventure and a feeling of belonging.

A whole spectrum of seasoned urban explorers invites you to look, read, and experience Tokyo differently, offering insights and imaginative perspectives to understand the city, its facets, and wealth of features.

11/2015 – Vrij Nederland: Tekenen in het torentje van de Bijenkorf

In de room on the roof op de Bijenkorf maakte tekenaar Jan Rothuizen de virtual reality-animatiefilm ‘Drawing Room’. Schrijver Dirk van Weelden bezocht hem in het torentje. ‘Inmiddels ben ik vaker in de tekening geweest dan hier.’

Tekst, Dirk van der Weelden

We zien elkaar even voor negen, in de Warmoesstraat, bij de artiesteningang, had Jan gezegd en ik stond er ruim op tijd, de rug tegen de muur van de Bijenkorf, naast de zware deur met het elektronische kastje dat de pasjes van Bijenkorf-medewerkers herkent en het slot ontgrendelt. Vrij jong volk, met een serieuze aandacht voor hun uiterlijk. De jongens hadden vaak een Graziano Pellè kapsel. De schoenen, de kapsels en de uitbundige make-up van de vrouwen toonden toewijding aan de mode. Het kan zijn dat ik het me verbeeldde, maar er lag een zweem van spanning over de gezichten, een vorm van plankenkoorts die hoort bij een rol op de vloer van het internationale warenhuistheater dat de Bijenkorf op de Dam is. Daar was Jan, hij zette zijn fiets tegen een boom voor Krasnapolsky en kuierde ongehaast en zo te zien in zijn eeuwig gemoedelijk-enthousiaste humeur op me af. In de betegelde catacomben van het warenhuis passeerden we een ruimte waar de werknemers hun persoonlijke bezittingen in kluisjes achterlieten en een beveiliger de tassen inspecteerde. Daar werden we opgewacht door Annechien van Room on the Roof, de naam waaronder de Bijenkorf een residency-programma verzorgt in het torentje dat boven de ingang aan het Damrak staat. Ze was lang, hooggehakt en gehuld in een strakke zwarte jurk. Vriendelijk pratend loodste ze ons door het trappenhuis op weg naar het dak.

ACHTER DE COULISSEN

Er was de laatste decennia alleen het hoogstnodige gespendeerd aan het deel van het bedrijf waar het winkelend publiek niet kon komen. Sporen van verbouwingen uit een ver verleden, grote slijtplekken in het zeil, gemorste verf op de trappen. Dit was de machinekamer achter de coulissen van het theater van mode, nouveautés en luxe dat een warenhuis is. Aan de wanden hingen borden met slagzinnen waarmee het personeel nog eens gesouffleerd werd te letten op de hoofdzaken in de omgang met het publiek. Niet passief zijn, maar uitnodigend. Persoonlijke aandacht tonen voor de wensen van de klant. Actief meedenken, een welkom gevoel geven, rekening houden met culturele eigenaardigheden van de internationale clientèle. Zo kwamen we op de hoogste verdieping, achter het restaurant, en stapten het dak op. Door grind, over tegels, bukkend voor leidingen van de luchtverversingsinstallaties bereikten we de deur van de zolder. Het torentje is destijds als een toetje, een versiering achteraf gebouwd, vertelde Annechien. De gevel was zo lang, recht en regelmatig geworden, dat volgens de directie de indruk van een rijk versierd paleis voor de winkelende burger eronder leed. Een nutteloos maar decoratief torentje met klassieke elementen en een deftig koepeltje werd daarom als een kers op de taart toegevoegd. Annechien vertelde dat de toren nooit als kantoor of werkkamer was gebruikt. Tot voor kort was het vooral een opslagruimte voor etalagemateriaal. Nu is het de perfecte ruimte om kunst en kunstenaars in huis te halen. Langs een antieke, akelig smalle wenteltrap betraden we de torenkamer, waar van alle kanten stralend licht naar binnen viel. In het negentiende-eeuwse decorstuk was een kitchenette, een vlonder met bed en een opbergkast getimmerd, alles van blank gelakt grenenhout. Sober, maar slim de hoogte in om zoveel mogelijk vloeroppervlak vrij te laten. Een tafel, twee stoelen van wit plastic en verchroomd staal, een felwit schapenvel op de vloer en een grote witte verrekijker op statief vervolmaakten de minimale, gestylde inrichting. Uitnodigend op de neutrale Scandinavische manier. Terwijl mijn blik getrokken werd door het uitzicht over de stad, vertelde Annechien dat het Room on the Roof-initiatief een eigentijdse versie was van de band die de Bijenkorf van oudsher heeft met beeldende kunst, design en literatuur. En in de strategie van de Bijenkorf als premium experience past het ook heel goed, zei ze. Ik keek naar binnen in de hotelkamers aan de overkant van het Damrak. Een lange jongen in spijkerbroek met ontbloot bovenlijf liep ongedurig om het bed heen waarop zijn opengeklapte rolkoffer lag. Hij drentelde naar de spiegel, fatsoeneerde zijn haar, haalde zijn hand over zijn kaken alsof hij aarzelde zich te scheren. Uit de koffer pakte hij een honkbalpet die hij achterstevoren op zijn hoofd zette. Daarna ging hij op bed zitten, de ellebogen op de knieën, zijn hoofd hing naar beneden. Hij geeuwde.

EEN HELE MENSENGESCHIEDENIS

Met Jan nam ik de vijf scènes door van de animatiefilm Drawing Room, die hij samen met Sara Kolster had gemaakt. Eerder die week had ik Drawing Room gezien. Het is gemaakt voor een virtual reality-bril, de Oculus Rift, waardoor je in Jans speelse en heldere tekenstijl de torenkamer ziet. Inclusief uitzicht. Als je je hoofd draait, kun je de kitchenette en de vlonder met het bed zien, net als in het echt, maar dan in een getekende versie. Door de ramen kijk je op de stad, zie je de trams passeren en het wemelen van mensenmenigtes op de Dam. De wenteltrap heb ik weggelaten, die was te dichtbij en gaf een benauwd gevoel, zei Jan. In de virtuele Drawing Room ben je een zittende bezoeker die rondkijkt en luistert naar een stem die in de bijbehorende koptelefoon te horen is. De stem legt uit wat Jan hier doet: de non-plek, de nutteloze, decoratieve ruimte boven op het warenhuis afbeelden en binnenstebuiten keren. Hij vestigt de aandacht op de stad daarbuiten, dat levende standbeeld op de Dam, dat de Dood verbeeldt en een man uit Estland is met wie Jan een praatje maakte en naar wie hij nu soms zwaait vanuit de toren. Het uitzicht is weliswaar de stad waar Jan geboren werd en zijn hele leven woont, maar dan bekeken van buitenaf. Van hieruit kun je bijna alles zien, een hele mensengeschiedenis, en wat is dat klein eigenlijk. Ook op een andere manier keert Jan de toren binnenstebuiten, en wel door de reden van zijn verblijf af te beelden. In de derde scène zie je een tekenblad en een verzameling stiften en potloden op tafel. De stem vertelt dat hem gevraagd werd om in de toren te verblijven en iets te maken dat iets toevoegt aan de premium experience, de vervoering die mode, nieuwigheden en luxe kunnen oproepen bij de bezoekers van het warenhuis. Omdat hij niet weet wat te doen, tekent hij wat hij altijd tekent als hij zomaar tekent: gezichten met dubbele ogen, hoofden op hoofden, handen in handen. Later zegt hij dat hij vanuit de toren een plattegrond van de stad maakt op basis van de plekken waar hij woonde, de adressen van vrienden en liefdes.

DE KUNSTENAAR ALS ZANGVOGEL

Het is raar, zei Jan, maar inmiddels ben ik vaker in de tekening geweest dan hier. Normaal werkt hij andersom. Hij verblijft op een plaats, in een gebouw en kijkt en praat met mensen, doet navraag, leest iets en versmelt al die verschillende momenten en details tot een mentale plattegrond, volgekrabbeld met korte tekstjes. Wie zich in de tekening verdiept, wekt bij zichzelf de subjectieve blik op waaruit die getekende ruimte is ontstaan. In de virtual reality-animatie gebeurt iets anders, het is de ervaring van de ruimte die je omsluit, die je blik bepaalt. Je hoeft de logica van de ruimte niet zelf op te wekken, die overweldigt je. Ik was blij dat ik op een stoel zat toen ik de Oculus Rift op had en Drawing Room bekeek. Ik heb ook vaak maar fragmenten van alles getekend, delen van een stoel bijvoorbeeld, en de computer vult het aan, maakt er dan een continue ruimte van, volgens de logica van de meetkunde. Totaal anders dan in mijn tekeningen, waar de meetkunde zich soms moet voegen naar mijn herinnering of naar wat ik er zag of hoorde. Dat is juist een denkbeeldig perspectief, zei Jan. In de vierde scène van Drawing Room neemt de verbeelding het van de meetkunde over. Het is of de torenkamer opstijgt, de wanden wegvallen en de kijker in de nachtelijke hemel boven Amsterdam vliegt. Er is vuurwerk, er zijn sterren. Is het een droom? Zijn er nou lijnen van die mentale plattegrond van Amsterdam te zien? Er verschijnt een tekst: You don’t have to understand everything. Er vliegen ook vogels door de torenkamer. Vriendelijke roodborstjes die fluitend op de rand van de tekentafel neerstrijken. De stem vertelt dat hij op de radio een bioloog hoorde zeggen dat vogels acht keer zo snel leven als mensen en dat als je vogelgezang acht keer vertraagt, het zingen overgaat in geschreeuw. Aangezien je je in de positie van de denkbeeldige tekenaar bevindt, roepen het vrolijke beeld en het populair-biologische feitje de associatie op van de torenkamer als vogelkooi. De kunstenaar als zangvogel, die zingt voor mensen die niet horen dat hij schreeuwt. Maar of dit zo is en wat het kan betekenen, hoeven we niet te begrijpen.

HALLUCINANTE MOGELIJKHEDEN

Ik vroeg Jan bij de koffie die Annechien ons bracht nog naar het Droste-effect dat in dit werk zit. De stem zegt op de ochtend na die nachtvlucht langs de sterren, als de kijker zich weer in de torenkamer bevindt, dat dit misschien toch een premium experience was. Weer haal je iets van buiten, in dit geval de missie van het warenhuis, naar binnen, in je getekende torenkamer. Jan knikte. Toen ik hier kwam, was ik er open over dat ik nog echt niet wist wat ik moest doen en de boodschap was: zie maar of je wat maakt. Niets maken durfde ik natuurlijk niet, maar ik was getroffen door het idee van het verblijf in de torenkamer, zelfs zonder iets te doen, als een ervaring van vervoerende luxe. Ik dacht: de tekening moet gaan over het zijn in de torenkamer, in de opdracht, in mijn positie, wat daar speelt. In de laatste scène vraagt de stem zich op de laatste dag van het verblijf in de torenkamer af of hij nou nog wat moet maken. Of heeft hij genoeg gemaakt? Is het meer een kwestie van een waardevolle herinnering?

BINNEN EN BUITEN

Wat Jan Rothuizen doet in Drawing Room is de uitzonderlijke ervaring die een kunstwerk probeert op te wekken, leggen naast de premium experience die een belevenis van luxe kan zijn. Op het eerste gezicht is er geen groter contrast denkbaar. Als je door de Bijenkorf loopt en begerig en betoverd raakt door de prachtige pakken, de nieuwste computers, schoenen, koffers en vulpennen is dat toch iets anders dan door een museum lopen. Je wilt die dingen hebben, je wilt ermee pronken. Maar premium experience als aanduiding voor een bezoek aan de Bijenkorf geeft al aan dat er nog iets anders meespeelt. Die premium experience werkt ook zonder aankoop. De beleving van luxe is subjectief. Luxe is iets dat opwindend is omdat het niet nuttig, niet nodig en ongepast is. Het is een breuk met het alledaagse en doelmatige. Net als kunst. Mensen die dag in dag uit worden beheerst en opgejaagd door de eis om productief, nuttig, verstandig en matig te zijn, drukken hun verlangen naar bevrijding uit door te dromen van luxe en door luxe aankopen te doen. Het is een sprong naar schoonheid, een esthetische ervaring. Je kunt er een keurig aangepaste vorm van verzet in zien, die bedoeld is om je identiteit te versterken. De kracht van Jan Rothuizens Drawing Room berust vooral op wat het weglaat. Er is geen oordeel, geen bevestiging van het cliché van de gekke, geniale kunstenaar, geen parodie op business als kunst, alleen het bijna terloops en speels binnenstebuiten keren van de positie waarin hij zich bevond. Binnen en buiten, het persoonlijke en het sociale vloeien in elkaar over.

https://www.vn.nl/in-het-bijenkorf-torentje-tekende-jan-rothuizen-een-virtual-reality-animatiefilm

11/2012 – Others about us: Explore Lab lecture series TU Delft

The lecture series entitled “Others about us” is organised by students
of Explore Lab here in the faculty of architecture at TU Delft. The title would suggest that the guests might be talking about those of “us” sat here, but the subtlety of its phrasing brings out something more profound: that there are others about us, all around us, who are creating things, or, doing that things that human beings do, which is making the World. This is not the making of the World as described in the rapturous tones of the National Geographic channel, but making in the form of interpretation, reflection, invention and renewal. In making the World, these individuals re-make the World; their creation is recreation.

The organisers of this series have invited a small and very select group of artists from different fields who will offer insights into their ideas and processes, their work and their worlds. They all come from different artistic disciplines that––over the past twenty years or so––have come to share and exchange thoughts, material and methods more than ever before. This series will introduce us to four individuals and their practices. And it will expose that on-going exchange between the visual arts, graphic arts, photography and fashion and architecture.

All of our invited guests are significant artists in their respective fields. Each of them speaks to the public through both the nature of their work, which resonates with viewers, readers and wearers; and through their understanding and consequent address of the sites, outlets, worlds, of their work’s exposure. Their work speaks to “us”, as architects––through what perceive to be a privileged conversation––in ways that we find particularly engaging and enriching for our own everdeveloping practices. We hope that you are able to come to all of these special conversations, with Karel Martens, Bas Princen, Marga Weimans and today’s guest, Jan Rothuizen, to appreciate the very many worlds they explore and create.

Introduction, Mark Pimlott

Jan Rothuizen is an artist who describes the world and people he encounters. You may know, probably, Jan Rothuizen’s work already through his project, “The Soft Atlas of Amsterdam” (“De zachte Atlas van Amsterdam”) which has appeared in the pages of De Volkskrant since 2009. The Atlas takes the form of drawings that can be read as diagrams, maps, notes, or even novellas that describe the city as he knows it or as he discovers it, full of comments that range from the quantitative to the qualitative, altogether a kind of concrete poetry of the real. The drawings themselves are in forms understandable to everyone who has ever read a comic: they are pictures that one can read. Indeed, reading is absolutely necessary, for it is the words, the descriptions that accompany each detail of the drawings that tell us what we are looking at, and ask us to dwell on it for a few moments in order to understand it. What first appears to be a banal detail becomes significant in itself or as part of a whole; and from these drawings–– whose characteristic method is deployed in other projects––one begins to appreciate that our environments are reflections of our true attitudes and values. Of course, the drawings are attractive to architects
because they resemble the drawings we make, or used to make all the time (maybe we are not as inquiring), the fascination we have for mapping, the love we have of traces and residues of the immediate and distant past, and our search for meaning in the material of our urban environment. There is also a resemblance to photography of a certain kind, which casts its gaze over the places we make as opposed to the individuals, communities and societies that make them.

“The Soft Atlas” is but a fragment of Jan Rothuizen’s oeuvre. This has been made over a decade, beginning with work that considered the self and identity, including his own (how is one, who is one in the world?) “Somewhere over the rainbow” (2001-2006); “Self Collector” (2005); and then turning outside that self, toward the place of others, in the form of maps: first, in Cairo and Guangzhou, “The Last Tourist” (2005-2006) and then in Beirut, “Beyroutes, A guide to Beirut” (2009); and to graphic works and installations, notably in Cairo “Cairo (Seven questions)” (2008) and “This is not a church”, ‘written over’ the Stedelijk Museum (2010). With growing attention to his work, opportunities have grown for Jan Rothuizen to work with different formats and approaches to its being in the world. Two great films, one a re-enactment of the 1983 film “My Amsterdam” (2011) that rides at speed through the streets of the city, and “Waarom is het heir zo stil?” made in the Boymans-van Beuningen Museum (2012) add to the tradition that he has established for the fusion of description and enquiry. Finally, is current installation for the province of Utrecht, which moves from note to picture and adds more dimensions of viewer consciousness, seems to open a door to an ever-expanding field of possibilities. His achievements to date are beautifully packaged in the publication “On a clear day you see forever” (very nicely the title of one of my own works from 1991), which, characteristically of an artist whose work is so resolutely about a shared world of experience and making, is available for the online viewing of everyone.

02/2011 – Melton Prior Institute: Graphic echolocations of societal relevant spaces

Melton Prior Institute in conversation with Jan Rothuizen on his soft maps.
Dutch artist Jan Rothuizen has developed a very special and entertaining kind of topographical journalism, which allows him to leave the usual platforms of the art circuit behind.

February 15th 2011, Alexander Roob / Jan Rothuizen

MePri: You have been making this kind of supra-factual or “soft”- cartographies since 2005 in various international megacities: Guangzhou, Cairo, Beirut and in your native town Amsterdam. Can you describe, how this idea developed?
J. R.: After I left art school where I was trained to become a painter I lived in New York for a few years. It was there – in 1998 – that I found myself making excuses to escape my studio and wander the streets. After a year I came to the conclusion that I was a better artist, when walking through a city than when working on paintings in the confinement of my studio. While wandering, I felt my experience of place was a fertile state of being. Although I did not yet make the kind of maps I do now, there was already a lot of interaction with my surroundings. The works I produced resulted in my first book On a clear day you can see forever.

MePri: Your Soft Atlas of Amsterdam (De zachte Atlas van Amsterdam) is very successful, now in its fifth edition. Is it predominantly bought by locals or also by tourists?
J.R.: The book sells of course good in Amsterdam, but it does surprisingly well in other cities.
MePri: Do you know of any readers following your routes?
J.R.: The book is not to be used as a guide although you can look up places that you might have visited, like the supermarket you will find in every town in Holland or the Anne Frank house. But there are also places in the Atlas that one rarely visits, like the prison, the room drug addicts use to shoot or smoke dope, the Mayor´s office. The Atlas mainly functions as an armchair traveller. It is possible to get some sense of place by reading and looking at the drawings. We are working now on an English edition.

MePri: To me the unique thing about your topographical drawings is the idea of a spatial entity of commenting voices, which seems to be far away from the narrative approaches of graphic novels. Your performance Scripted Spaces from 2000, where you transcripted an ethereal landscape shaped by a dense carpet of sound of simultaneously played radio broadcasts, seems to play a key role in the formation of the idea of combining spaces, voices and writing. Am I right in assuming that this project was a kind of starting point?
J.R.: I never thought of this particular work as a starting point, although it is a map of the sky filled with voices and melodies. In retrospect I feel the homeless signs I bought from people in the streets of New York come closer to the drawings I do now. On the back of each of these signs, I wrote a little text about where I bought the sign for how much, and I described in short the situation. What kind of person was it that sold the sign to me, how much did I pay for it and also very important, how did I feel about this? This was written like a small reportage.
MePri: Last year you made a series of drawn topographical reports for the Dutch national newspaper De Volkskrant. How did you select the sites for these drawings and how did you proceed after the selection process?
J.R.: First of all I have to be curious about a subject or site. I do find most places interesting though. When people say something is not interesting because nothing happens there I get even more interested. Something is always happening there. For my drawings, I look for subjects that say something about today’s society. For example, I wanted to do something about the war In Afghanistan, but not in an exotic or sensational way. I learned about the parents of a soldier who was killed in action that they their sons bedroom untouched. In this drawing, I was able to portray not only the 19-year-old soldier but also his mother’s grief, three years after he was killed by a roadside bomb.
I prepare like a journalist. I try to read and understand much about a subject. On location I concentrate on what is there, noises, smells and atmosphere. I like to compare my way of working with the way bats find their way around in the dark. Through echolocation they know not only where they are but also who and that they are, therefore it is ideally a form of becoming ones surrounding.

MePri: Most of your works – if not all of them – are centred on the riddle of identity, on the construction of the persona. Accordingly your position as an author seems to be very versatile and variable one. You write novels, draw maps, publish in newspapers and exhibit in museums. The advantage is that you reach various levels of audience, the readers of the popular newspapers as well as the more exclusive circle of the art world. On the other hand you seem to be very definite in terms of identity in your request not to be confused with someone who works on commission, like a journalist or an illustrator. Concerning your self conception it is easy to understand, but why would it be important to reveal your identity as an artist e.g. to the readership of the De Volkskrant? Do you assume that they will receive your contribution with another kind of awareness and intensity?
J.R.: I considered it a great benefit to make work that functions outside the art circuit. Making books and publishing in newspapers is the most favorable platform to show my work. I like the idea that people stumble upon my drawings in their daily routines. Although I do think of myself as a visual artist, showing work in a museum and galleries is nowadays less appealing to me.
I am keen to state that I am an artist because it gives not only me but also the people who read my drawings some freedom. If I would present myself as a journalist I would proclaim objectiveness and truth. In my drawings all is subjective and although I explain and show things as they are there is no hierarchy of information. There is room for unexplained details that seem of no importance.
I also feel that the form of drawing is slightly detached from reality. I can show and say things photography cannot. I am also curious to explore more subjects that are difficult to portray in an ordinary photographic manner.
MePri: Detective approaches like criminal investigation, search for clues, crime scene description etc. seem to be of repeated interest in your work. How would you describe your relationship to murder mystery, this central myth of our time?
J.R.: I look for clues on location to describe what I feel. Like a novelist I rather show than tell. Someone recently recommended the books of Sherlock Holmes to me. I am not a great fan of crime novels, but I do love drama, its everywhere!

The Melton Prior Institute provides the basis for an internationally oriented research on the history of reportage drawing.

www.meltonpriorinstitut.org

04/2010 – KAAP Kunst: Vrije vertaling

Voor Jan Rothuizen (1968) is de plek waar hij werkt belangrijk. De tekening op de cover maakte hij tijdens een verblijf van drie maanden op de Zuidas, het internationale zakencentrum van Amsterdam. Dat was voor zijn bijdrage aan het boek Vanuit de Zuidas, waaraan onder meer ook de schrijvers K. Schippers en Dirk van Weelden aan meewerkten. Het was tijdens de kredietcrisis, twee jaar geleden. ‘Architecten ontwerpen glazen torens. In tijden dat het goed gaat, kun je er hoogmoed in zien. Ten tijde van de crisis is het een kwetsbare plek. Vergankelijk. Schrijven en tekenen op straat past niet in zo’n omgeving. Ik wandelde er rond, sprak mijn impressies in op mijn mobieltje. En ik viel niet op.

‘Wat je linksboven ziet, kun je, in het Stedelijk Museum in Amsterdam, alleen zien via je Smartphone. Augmentend reality. Ik ben als atheïst opgevoed, maar kwam als kind wel vaak in het Stedelijk. Er is me ontzag bijgebracht voor voor het gebouw en voor de kunst die er hing. Nu denk ik: overdreven gezag. De hele architectuur en inrichting benadrukken het sacrale. ‘De monumentale gele zeefdruk en de blauwe, hier boven en op de volgende pagina’s, heb ik gemaakt voor een tentoonstelling in De Lakenhal in Leiden. Veel van mijn plattegrondtekeningen gaan over het nu. De Lakenhal heeft naast beeldende kunst ook een historische collectie. En de geschiedenis is veranderlijk. Mensen gebruiken de geschiedenis om hun positie in het heden te verklaren.’

11/2004 – De Gids: De laatste toerist

Vanuit mijn bed luister ik naar de geluiden op straat. Als het heeft geregend maken de auto’s een sissend geluid op het asfalt, maar ik hoor nu geen auto’s in mijn straat. In de verte klinkt een tram die zich piepend door een bocht wringt. Een sirene komt op en verdwijnt in de ruis van de weg die als een lus om de stad is geworpen.
Ik zou willen dat het geen auto’s waren die daar rijden, denk ik als ik mijn dekbed over mijn hoofd trek. Ik zou willen dat het mensen op schaatsen waren. De ring rond de stad zou een ijsbaan zijn en iedere ochtend zingen zoals een glas zingt als met je vinger draaiend op zijn rand.

Ik ga op mijn zij liggen en doe mijn ogen weer dicht. Ik wil niet als eerste beginnen, ik wil wakker worden in een stad die al bedacht heeft wat ze gaat doen. Een stad die al is opgestaan en waar ik alleen maar in hoef te stappen.

Een nieuwe stad maak ik me eigen door haar te vergelijken met de maten, structuur en gebruiken van de stad die ik ken. In Hollywood hebben filmsterren afdrukken van hun handen en voeten in het cement staan. Ik kijk naar de versteende afdrukken maar pas als ik mijn eigen hand in de afdruk leg, zie ik hoe klein de handen van Clark Gable waren en hoe groot de voeten van Cary Grant. Zo kan ik mij pas voorstellen hoe groot Londen is als ik Amsterdam er in dezelfde schaal naast zie.

Ik gebruik mijn stad als ruimtemaat. Ik vergelijk andere steden met de mijne terwijl ik tegelijkertijd gehinderd ben mijn stad te zien zoals ik denk dat deze is.

Deze stad waar ik ben opgegroeid heb ik meerdere malen voor langere tijd verlaten. Alles moest wijken voor die nieuwe plaats waar zou gebeuren wat ik in mijn eigen stad niet deed, durfde, of vergeten was.
Ik identificeerde mij met wereldsteden die ik niet kende maar tenminste wel zelf had uitgezocht. Toch won het verlangen om thuis te komen het van de behoefte om weg te zijn. Ik keerde altijd terug, terloops en minder groots dan ik vertrok.

Ik woon aan het begin van een straat op nummer negen. Als ik recht voor mijn raam zit zie ik het groen uitgeslagen koperen dak van een kerk. Als ik niet op de derde maar op de honderdste etage zat zou ik eerst de hallen van een congrescentrum zien, de ringweg, wat koeien op het land. Haarlem met de grote kerk en de flat van Zandvoort. Als de wereld plat was zou ik ook de Noordzee zien en de witte krijtrotsen van Engeland. De stad Birmingham, weer een strook water, groen gras, Ierland en de diepblauwe deining van de Atlantische Oceaan. Een verdwaalde ijsberg, een schip beladen met kleurige containers en dan Newfoundland. Voorbij de rotsen waar de golven breken en kreeften en zeehonden leven over de groene heuvels tot honderd kilometer landinwaarts waar een rivier stroomt die Paradise heet.

Ik woon aan de rand van de stad. In een straat met schoongewassen auto’s, fietsen keurig in het rek en verkeersdrempels met witte strepen. Als ik aan de architecten denk die deze straat ruim zeventig jaar geleden hebben getekend zie ik ze altijd achterom kijken. Stiekem op een vrijdagmiddag hun lijnen iets langer doortrekken, zodat ze eerder naar huis konden. De straat heeft nog steeds iets van een tekening met als enige artistieke toevoeging de herhaling.
De straat is vernoemd naar een riviertje dat in geen enkele atlas te vinden is. Zelfs de meest ervaren taxichauffeurs moet ik uitleggen waar ik woon. Als iemand aanbelt en zegt: ‘Ik was toevallig in de buurt,’ dan is mijn argwaan gewekt. Toeval bestaat hier niet. Toevalligheden zijn van de stad en met de stad heeft mijn straat niets te maken.

Ik probeer weleens een wandeling door mijn stad te maken zonder doel. Gewoon mijn voeten volgen en kijken waar ik uitkom. Dit is niet zo simpel op een plek die je goed kent. Ik word gestuurd door de ijkpunten van straten, winkels en cafés die ik door de jaren heen heb uitgezet. Het zijn de vaste routes waarbinnen mijn vrijheid zich beweegt.
Tijdens wandelingen draait mijn hoofd naar bepaalde huizen en straten zonder dat ik nog weet waarom. Alle plekken, tijden en geuren staan vol met kruisjes en uitroeptekens. Straathoeken, huizen, discotheken en restaurants zijn anekdotes. Het licht, geluid, de smaak van seizoenen, alles heeft een tweede, derde en vierde naam. Alleen die eerste naam ben ik vergeten. Die onbevangen blik, hoe mijn stad eruit zou zien als ik niet beter zou weten.

Uit het noorden kwam hij, maar dat had ik al gehoord aan zijn accent. Ik zag hoe hij met één oog van bovenaf een prullenbak in keek, zijn mouw opstroopte en zijn arm in de vuilnisbak verdween. Toen hij zijn arm terugtrok had hij een zakje wiet in zijn hand.
‘Gefeliciteerd,’ zei ik terwijl hij de inhoud van het zakje voor zijn ogen hield. ‘Dat is wat je noemt een goede vangst.’ Hij had een volle rode baard, scherpe blauwe ogen en droeg een petje waarop stond: Horizon Froid.
‘In de zomer vind ik vaak zakjes in vuilnisbakken,’ zei hij. In zijn andere hand had hij een pak koekjes dat aan één kant open was. Ik kende die koekjes wel, ze waren zacht vanbinnen met sinaasappelvulling en bedekt met een laagje chocola.
‘Ik pak alleen wiet en stuff,’ zei hij verontschuldigend. ‘Ik haal geen eten uit de prullenbak, alleen de zakjes wiet en hasj die de toeristen weggooien. Ze kopen altijd te veel. In de zomer ga ik bij de incheckbalies op het vliegveld staan, dan geven ze het gewoon.’
Ik stelde de ‘hoe’-vraag. Hoe het zo gekomen was, hoe lang hij al op straat woonde en hoe hij zijn toekomst zag. ‘Ik zit in een traject,’ antwoordde hij. ‘Ik ga begeleid wonen in een andere stad. Ik moet wel iedere week bellen.’ Zijn vriendin had hem vier jaar terug verlaten. Daar was hij zo van geschrokken dat hij steeds de huur opdronk totdat hij zes maanden later op straat werd gezet.
‘Nu ben ik alweer drie jaar hier.’ Hij kijkt om zich heen alsof hij de stad weer voor het eerst ziet. Een man in een lange jas loopt luid in zijn telefoon pratend voorbij. Een Italiaans stel met een gids in de hand wijst naar het museum aan de overkant. Een fietser trapt op zijn rem en roept ‘Klootzak!’ naar de taxi die over de trambaan voor hem langs schiet.
We zijn uitgepraat. Alles wat we nu nog zeggen maakt van deze ontmoeting meer dan ik wil en hij kan. Hij kijkt weg van mij naar het noorden.

De stad is op deze zomeravond als een binnenstebuiten gekeerde sok. Geluiden die binnen horen komen van buiten. Muziek, gerinkel van glazen, gelach en het donkere gemompel van mensen vult de straat. Het is al laat maar het licht blijft komen. Alsof er iemand in het noorden aan de horizon zit en de schemering blijft aanlengen met nieuwe strepen licht.

Ik loop met een blonde vrouw aan mijn arm door de stad. We lachen iets te hard zoals mensen doen die nog niet helemaal op hun gemak zijn met elkaar. We gaan een café binnen en na drie bier en twee glazen witte wijn help ik haar weer in haar jas om naar een restaurant te gaan. Als we arm in arm langs de winkels lopen probeer ik zonder dat zij het merkt onze reflectie in de etalageruiten te zien. Een glimp is genoeg, maar het lukt niet. De etalages zijn te licht en onze passen te snel. Ik sla een arm om haar heen en zet iets kleinere stappen zodat mijn tred samenvalt met die van haar. Het is opvallend stil in de straat. Het is stil zoals het in de natuur stil is vlak voor een storm. Maar het zijn niet de vogels die verdwenen zijn of de wind die weggevallen is. Het zijn de auto’s die niet meer grommen, de fietsen die niet meer piepen en de stemmen uit open ramen en cafés die zwijgen.

‘Hoor je dat,’ vraag ik. ‘Hoor je de stilte?’
Zij luistert naar de hakken van haar laarzen op de stenen tegels en het warme geluid van hun jassen die tegen elkaar wrijven. Maar de stilte? Nee, die heeft ze nog niet gehoord.
Ik bedenk dat geluidloosheid in de stad nooit lang kan duren en daarom een stilte is zonder rust, net zoals het inhouden van je adem ook geen oplossing is. Ik maak een flauwe grap en voel haar lichaam schudden als ze om mij lacht.

Niet alleen mensen, ook steden cultiveren hun verleden als de toekomst niet zo spannend is. Zo doet het centrum van mijn stad zeventiende-eeuws. Gedempte grachten worden uitgediept en stenen bruggen en lantaarnpalen hersteld in een zogenaamde oorspronkelijkheid.
Als je de oude stad binnenkomt omarmen de gebouwen je. Hier waar mensen boeken lezen en in alle redelijkheid praten heerst de veiligheid van de goede smaak.
De uitgerekte huizen hangen naar voren, niet als dreiging maar om je te beschermen. ‘Wat zei je?’ fluisteren ze ‘s nachts als je aangeschoten door de straatjes loopt. ‘Hier, kom maar tegen mij aan staan, ja goed zo.’

Een vriendin van mij werkt in de oude stad. Ze zegt thuis te zijn als ze het gebouw uit loopt waar ze werkt. Buiten voor de deur neemt ze enkele mogelijkheden door. Schuin tegenover woont een oude vriendin die altijd thuis is en in het café om de hoek werkt iemand die ze kent. Als ze door een smalle drukke straat naar het grote plein loopt is de kans groot dat iemand haar naam roept. Onderweg kan ze bij haar vader langsgaan, een bioscoop binnenlopen of veertig verschillende buitenlandse kranten kopen.
Het oude centrum duwt je schouders naar beneden. ‘Ontspan!’ Altijd zijn er in een café wel mensen die je iets aanbieden als je weg wilt gaan. Er is voor iedereen een vriend met liefdesverdriet naar wie je luisteren kan in dit decor van bruggen en grachten langs uitgelichte gevels.
Toch heeft de zeventiende eeuw weinig te maken met de huidige leeftijd van mijn stad. De leeftijd van een plek begint in een periode waarin een stad zichzelf opnieuw ontdekt.
Zo was Amsterdam veertig jaar geleden nog het ‘Magic Centre’ van Europa. De jaren zestig zijn nog steeds van invloed op het gedrag van de stad vandaag.
Alle slogans en glanzende posters van reclamemakers en culturele planologen om van Amsterdam een a-merk te maken zijn vergeefs geweest. Steden zijn traag, ze luisteren slecht. Nog steeds zijn het de seks-, drugs- en biertoeristen die de binnenstad beheersen.

Amsterdam is een man met halflang zilvergrijs haar op soepele schoenen die al zijn idealen nog bezit en zichzelf een tolerante realist vindt. Hij loopt met grote passen over een plein van kleine vastgeklonken stenen dat opbolt als een blaar. Hij passeert een seksmuseum en zegt ‘No, thank you’ tegen de portier die hem naar binnen roept. Hij ziet hallen vol automaten en restaurants die adverteren dat alles halve prijs is. Winkels met voetbalshirts en meters bier. Internetcafés vol mensen die schrijven hoe goed het is om weg te zijn. Hij loopt langs een coffeeshop waar joints voorgerold in de etalage liggen. Oost-Europese dames achter warm verlichte ramen tikken tegen het glas. Egyptische pizzeria’s en Vlaamse patatten. Alles herhaalt zich op iedere hoek, in elke straat.

Voorbij het centrum begint weer een andere stad. Hier komen geen toeristen. Hier liggen de negentiende-eeuwse volkswijken en de naoorlogse tuinsteden waar families in de zomer worstjes grillen. Hier wonen mensen tussen zwijgende kantoren, in rijtjeshuizen of gestapeld in flats. Een vrouw met twee volle plastic boodschappentassen stopt midden op de stoep en zet de tassen naast zich op de grond. Ze opent en sluit haar handen een paar keer, wrijft ze tegen elkaar, pakt haar tassen weer op en loopt door. Achter een raam zwaait iemand naar een auto die kort toetert voordat deze de straat uit rijdt. Dan sluiten de gordijnen. Iedereen lost op in zijn eigen dagelijksheid.
Het karakter van de stad wordt niet gevormd door de bijzondere gebouwen of de grote pleinen die je nergens anders vindt. Wat de aard van een stad bepaalt zijn de kleine gebaren en gebruiken in buurten waar alles is en niets gebeurt.

Ik stond op en omhelsde hem uitbundig toen hij het café binnenkwam waar ik die avond een krant las. Terwijl ik zijn wangen zoende wist ik dat het overdreven was. Maar ik kon er alleen nog maar mee doorgaan.
‘Wat goed om je te zien! Ga zitten, dan bestel ik wat,’ en ik riep naar de bar: ‘Twee bier voor mij en mijn verloren vriend hier.’
‘Man, wat heb ik jou lang niet gezien,’ zei ik weer wat te hard.
We namen dezelfde tram naar school maar vrienden zijn we nooit geworden. Maar dat was ik die avond vergeten. Voordat hij ging zitten deed hij zijn leren jasje uit en zag ik de naam van een rockband op zijn zwarte t-shirt staan. Zijn gezicht was opgeblazen en stak wit af tegen zijn zwartgeverfde haar dat sluik tot op zijn schouders viel. Terwijl hij zijn eerste slok bier nam hoorde ik mijn eigen stem weer. ‘Vertel, vertel, waar ben je allemaal mee bezig.’ Hij was muzikant, gitarist. En noemde een naam van een band waar ik nog nooit van had gehoord maar die volgens hem best bekend was. Hij vertelde over zijn dochters van vier en zes die hij niet meer mocht zien. Aansluitend zei hij, alsof het met elkaar te maken had, dat hij net naar dat nieuwe gebouw aan het water was gelopen. Het dak van dit gebouw is een heel grote trap waardoor je vanaf de straat helemaal naar boven kan lopen. Op het hoogste punt heb je uitzicht over de binnenstad. Hij had zijn voeten op de rand van het gebouw gezet om, zoals hij zelf zei, eruit te stappen. Hij was er klaar voor, het was genoeg geweest, het zou voor iedereen beter zijn. Toen hij op die brede rand van dat gebouw stond en de kale punten van zijn laarzen over de diepte onder hem zag steken gebeurde er helemaal niets. Er was geen angst meer voor de hoogte, geen grote dramatische oplossing zoals hij die eerder had bedacht. Nee, het was daar boven rustig en stil. Hij zag hoe de auto’s onder hem door de straten bewogen, in groepjes voor stoplichten tot stilstand kwamen, alsof het een spelletje was dat ze speelden met elkaar. Hij zag trams als verlichte rupsen langzaam over de bruggen en door de straten schuiven. Hij zag lampen achter ramen waar mensen aan het eten waren. Televisies waarvan hij de blauwe gloed ontdekte die schemert achter de gevels.
‘Vanaf dat gebouw is de stad zo klein,’ zegt hij nadat hij met een slok zijn glas leegdrinkt. Hij was na een halfuur weer van de rand terug gestapt, en besloot om wat te gaan drinken in de stad. ‘Het enige waar ik nu bang voor ben is dat je het aan mij kunt zien. Zie je aan mij dat ik de moed niet had?’
Ik buig mij naar hem toe om hem goed te bekijken en zeg: ‘Ik zie helemaal niets.’ Ik steek opnieuw twee vingers in de lucht. ‘Twee bier!’

Na een lange reis zie ik mijn omgeving soms zoals die is. Ik heb dan het idee in de verkeerde stad te zijn uitgestapt, een halte te vroeg of te laat. De lucht is frisser, het licht harder en de straten stiller dan ik ze mij herinnerd had. Maar deze blik hou ik nooit lang genoeg vol om naar dingen te kijken en luisteren die niet zo duidelijk zijn. Zoals de stem van een stad. Is die hard, zacht of naïef. De ritmes en grondtonen van een plek bepalen de sfeer. Is deze somber, neerslachtig of opgewekt en sierlijk licht? Hoe de mensen bewegen ten opzichte van elkaar. De grappen en verhalen die ze delen, of ze gewoon naar je kijken of iets van je willen.
Ik probeer mijn ogen weleens wakker te schudden om de stad waarin ik leef beter te zien. Ik zeg dan alsof het heel belangrijk is: ‘Kijk, een tram, en wat is dat voor prachtig gebouw, en die mensen, waar komen al die mensen toch vandaan!’

Op een heldere dag loop ik naar de binnenstad. Ik passeer een brug die zo plat is als de weg, en lees op een muur een mooie tekst over verzet die ik meteen weer vergeet. Ik sta aan de rand van een rotonde waar het verkeer rond een cirkel van bomen en gras rijdt. Ik loop voor de verandering niet om het plein heen maar ren tussen de auto’s door de weg over en kom zo in de groene cirkel van gras en bomen.
Ik heb eens gelezen dat hier in het gras het geografische centrum van de stad ligt. Dat vanaf deze rotonde alles even dichtbij als ver weg is.
Het is een wonderlijke plek voor een centrum, zo stil en afgesloten in het midden van de stad. Ik ga in het gras tegen een boom zitten en kijk hoe het verkeer om mij heen draait. Ik ben het centrum waar de auto’s, trams, fietsers en mensen omheen draaien. Het heeft iets geruststellends om midden in het leven te staan zonder te bewegen. Ik bedenk dat ik zelf ook het centrum van mijn leven ben, en dat het in mij ook altijd stiller is dan in de wereld waarin ik leef.

Ik praat Engels tegen de vrouw van wie ik een kaartje koop in de tram en ook in het koffiehuis bestel ik vandaag ‘one coffee, please’. Iedereen antwoordt mij keurig in het Engels. Ik probeer een afstand te creëren tot mijn omgeving. Ik wil zien waar ik anders overheen kijk. Ik wil mijn stad opnieuw zien.

Ik loop een museum in met gebrandschilderde ramen en torens met versierde daken. Nadat ik mijn jas heb afgegeven loop ik door zalen met strenge portretten in wit gesteven kragen. De gedempte stemmen in dit museum klinken anders dan in de theaters, winkels en bibliotheken van de stad. De mensen om me heen spreken in tonen en ritmes die mij vreemd zijn. Toch klinkt het ook niet helemaal onbekend. Ik bevind mij in het internationale land dat toerisme heet. Een comfortabel, rustig land waar de stoelen zacht zijn en mensen praktische rug- en heupzakjes dragen met camera’s. De inwoners van dat land bewegen zich groepsgewijs en kijken kopschuw rond om dan opeens extatisch naar iets te kijken dat ze zochten omdat het in hun handzame gids staat. Maar met mijn stad heeft deze plek weinig te maken, hier heerst de verzorgde onpersoonlijkheid van hotellobby’s, vliegvelden en dure restaurants.

Bij de uitgang van het museum krijg ik een folder in mijn handen gedrukt. ‘The best way to discover Amsterdam!’ met daaronder een foto van een blinkende touringcar en wat kleinere foto’s met de bekende attracties. Grachtengevels, een rondvaartboot, wat silhouetten in roodverlichte ramen en een voor mij onbekend gebouw waaronder staat ‘Delft and The Hague. More excursions inside!’ Ik sla de folder open en vraag mij af of ik met een van deze excursies mijn stad en land op een andere manier kan zien. Als ik naar de foto’s kijk denk ik van wel. Nog nooit heb ik zulke ronde kazen gezien en ook de tulpenvelden als dozen kleurpotloden ken ik niet. Het valt me op dat veel dingen in deze kleine gids er twee of drie keer in staan. Steeds dezelfde grachtenpanden en die ene witte brug. Als ik mijn stad niet zou kennen en deze folder in handen kreeg zou ik het idee krijgen dat er niet zoveel te zien is.

Maar van wie is dit land eigenlijk, wie heeft mijn stad zo verbeeld? Voldoet deze folder aan een behoefte van bezoekers die dit land niet kennen? Hoe weten mensen die hier nog nooit zijn geweest wat ze willen zien?

A.u.b. geen fietsen voor het raam. Piet krediet woont hier niet. In een first class night shop staat op karton met zwarte stift geschreven: Vlees salade de beroemde. Bij modezaak Yvonne is alles in de etalage op kleur geselecteerd. De riemen, leren jassen, tasjes. Alleen de rode lippen op de gezichten van de etalagepoppen vallen uit de toon. Kong Ming Chinees/Indisch specialiteitenrestaurant en daarnaast Family Jeans. Slagerij Scholten is elke donderdag gesloten. Exotische broodjes lekker pittig, bij broodje Jonk. Verse vis. Hij is er! De nieuwe haring. En daar boven de kruising, opeens een gat in de wolken. Een rond gat met rafelige randen waaruit de zon als een vergissing tevoorschijn komt. Voor de stoplichten wachten de trams, fietsers, auto’s en voetgangers tot ze weer mogen. ‘Wilt u zitten? Ik kan staan’ leest een vrouw op een sticker in de tram. Een jongen zet zijn rechtervoet op de trapper en fietst behoedzaam de lege kruising op. Als hij in het midden is schuift de zon weer achter de wolken. Auto’s trekken op en een tram komt langzaam op gang.

Hoe groter een stad, hoe meer je uitgenodigd wordt te denken dat er van alles is. Maar wat als je het overzicht hebt. Alles weet, ziet en denkt wat er op dat moment in de stad gebeurt. Wat zou er overblijven van de dingen die je verzint?

Ik loop via de kade van de wetenschapper de straat van de voormalige kolonie in, om langs een buurt van bloemen bij het plein van de staatsman te komen waarachter de wijk van achttiende-eeuwse schilders en Griekse godinnen ligt. Op het plein van een gewonnen oorlog bekijk ik een witte steen die mensen zonder naam gedenkt.

Een stad bestaat uit ruimtes die afgebakend zijn. Iedere ruimte omhult een eigen bestaan. Een stad heeft wijken met straten, pleinen, gebouwen en huizen. Restaurants, scholen, cafés en garages. Kamers met bedden en tafels, stoelen die kraken en kasten met deuren en laden met dozen en pakjes enveloppen en mapjes.
De stad is niet van steen, hout, ijzer of elektriciteit. Nee, een stad is gemaakt van de dingen die kunnen gebeuren, beloftes en verwachtingen. Mensen die je benaderen. Openhartige leugens, de kreukels in je lakens. De stad is waar mensen verliefd willen worden in plaats van verliefd willen zijn.

2005 – Foam Magazine issue 7: SELF

Somewhere over the rainbow is een collectie van afbeeldingen van mensen waarvan ik vind dat ze op mij lijken. Ik verzamelde deze beelden uit kranten tijdschriften en boeken en hang ze op een muur in een levenslijn van jong naar oud.

Dirk van Weelden schreef naar aanleding van dit werk een tekst voor FOAM: Foto Museum Amsterdam.

McGuffin, Dirk van der Weelden

Teken een lange, horizontale lijn op een witte muur. Een meter of twaalf à vijftien lang. Hang nu afwisselend boven en onder die lijn, met wat meer of wat minder tussenruimte, al naar gelang het oog het je ingeeft, foto’s op van gezichten waarin je jezelf herkent. Links de kleuter en kindergezichten en uiterst rechts de bejaarden. Mocht je je afvragen hoe je aan zulke foto’s komt, bedenk dan dat je je hele leven bestookt en omspoeld bent met beelden en dat de meeste van die beelden gevuld zijn met gezichten. Kranten, tijdschriften, reclame, begin daar eens mee.

Stel nu dat iemand dit in alle rust, met aandacht en toewijding en een geduldig oog voor compositie heeft gedaan en wijst naar de muur waar die fotoreeks hangt; waar wijst hij dan naar? Wat is dat? Een zelfportret? In ieder geval geen zelfportret in de gebruikelijke, meest letterlijke betekenis. Het is geen afbeelding van het gezicht van de maker van de afbeelding. En wat voor soort zelfportret is dit dan precies? Hoe kan een reeks gezichten van anderen een zelfportret zijn? Is het wel een zelfportret?

Op het eerste gezicht zijn het uitkiezen en ordenen van de foto’s exemplarische gevallen van wat een kunstenaar doet: zijn stempel drukken op materiaal en op die manier een beeld, een paralelle werkelijkheid scheppen. In dit geval kiest en ordent hij foto’s van gezichten waarin hij zijn eigen trekken herkent.

Zonder te weten hoe de kunstenaar eruit ziet en helemaal volgens Duchamps these dat de toeschouwer het werk voltooit, stellen de toeschouwers zich, al vergelijkend en combinerend het gezicht van de kunstenaar voor. Dat is waarschijnlijk een wat schimmig en instabiel beeld. Maar toch zal niemand bij het zien van Jan Rothuizen het gevoel hebben dat hij door de kunstenaar voor de gek gehouden is. Ze zullen allemaal zeggen: oh ja. En tegelijkertijd zullen ze iets van vervreemding voelen; teleurstelling misschien wel.

De uiterlijke gelijkenis tussen de foto’s aan de muur en het gezicht van de kunstenaar is opeens bijzaak. Blijkbaar hebben wij toeschouwers ons dankzij het werk veel en veel meer voorgesteld dan alleen de gelaatstrekken van de kunstenaar. We hebben geraden naar wie hij is. Tenminste, ik hoop dat het iedereen zo vergaat. Want dat betekent dat het werk iets zichtbaar maakt, in een samengebalde vorm, van dat wat niet samenvalt met de gelaatstrekken van Jan Rothuizen, namelijk zijn karakter of persoonlijkheid. En dat is toch wat we van een (zelf)portret verwachten: dat het meer is dan een plaatje van iemands smoel.

Wat het eerste opvalt aan de fotoreeks zijn al die beroemde gezichten. Of nauwkeuriger: de meeste foto’s zijn publiciteitsfoto’s van de gezichten van mensen over wiens bezigheden of prestaties in het openbaar bericht wordt. Het zijn vooral acteurs, muzikanten en sporters. Kortom, foto’s die naar een verhaal verwijzen of die samen met andere beelden een verhaal vormen (zoals in het geval van filmstills). En zelfs als je niet alle gezichten herkent, dan herken je het type foto: van personen wiens werk zich in de openbaarheid afspeelt, grote of kleine celebrities.

Wat zegt het van iemand, dat hij zichzelf portretteert door ons een reeks foto’s van bekende performers in muziek, film, sport voor te schotelen? Hij laat zich in ieder geval enorm in de kaart kijken, want de meeste verhalen die horen bij deze gezichten kennen we; of daar hebben we een mening over. En is het bijvoorbeeld niet een nogal beschamende vaststelling jezelf te herkennen in een foto van de jonge Cliff Richard? En wie durft in het openbaar te verklaren dat hij zijn gezicht terugziet in dat van Marcello Mastroianni, Matt Dylon of Jack Lemmon? En dringt zich na verloop van tijd niet sterk het beeld op van een zachte dromerige jongen, die zich (over)bewust is van zijn fotogenieke uiterlijk? Heeft de reeks niet een narcistisch effect? Al die observaties maakt Jan Rothuizen voor ons mogelijk. Hoe langer je kijkt hoe onthullender de fotoreeks wordt. Maar wie doet dat onthullen? Wij of Jan Rothuizen? En is het wel onthullen, of eerder iets produceren? Leren we hem kennen door deze ontboezeming of construeren we een eigen beeld op basis van wat we aan sferen, persoonlijkheden, vooroordelen, typeringen oppikken door de verhalen en betekenissen die om de hoofden van de performers op de foto’s zwermen?

Dit werk is behalve een zelfportret ook een onderzoek van wat er gebeurt als je een zelfportret gaat maken. Het spel met de beroemde, mooie gezichten is dubbelzinnig. Het gaat zo: ik vertel jullie iets over mezelf, maar alleen via het rijm van mijn gezicht op dit gezicht; ik ben dit dus wel en niet; en wat ik in deze foto herken behalve mijn trekken (of hoe ik denk dat ze zullen zijn over twintig jaar), dat blijft te raden.

Ondertussen bemoeien al die gezichten zich met elkaar. Het mogen foto’s die een bonte verzameling sferen, culturen en tijdperken bij elkaar brengen, toch wijzen ze allemaal wel naar iets dat je het silhouet van een persoon kunt noemen. Terwijl ik dat in mijn kijkende, denkende brein voel gebeuren, moet ik lachen en besef dat dit zelfportret vooral ook een projectie en een ondervraging van Jan Rothuizens zelfbeeld is. Want wat zegt het van iemand dat hij zich in deze foto’s herkent? Ja, dat hij zelf vindt dat hij op die mensen lijkt; maar daar speelt ook doorheen dat hij zich in de pose, het type herkent, in de scene op de bank met de plagende, troostende vrouw, of in de momenten van frustratie en lijden, zoals van de gevallen wielrenner en Jezus.

Met andere woorden: dit werk roept de vraag op of het wel mogelijk is anderen mede te delen wie je zelf bent. Bevat deze fotoreeks niet minstens evenveel onbedoelde uitdrukkingen van Jan Rothuizens persoonlijkheid als bewuste, op herkenning en keuze gebaseerde beelden? Ikzelf ben geneigd te denken dat een groot deel van wie ik ben zich ophoudt in een blinde vlek, die ervoor zorgt dat het zich aan mijn zicht onttrekt, maar anderen in het oog springt. Een welwillende toeschouwer, zoals ik, neemt aan dat Jan Rothuizen zich dit pijnlijk bewust was bij het samenstellen van dit werk en dat de genante of lichtelijke ridicule effecten die erin optreden er bewust in zijn aangebracht om ons daarover na te laten denken.

Het is een hedendaagse paradox: jezelf uiten door iets te doen dat miljoenen doen. Een tepelpiercing laten zetten bijvoorbeeld. Of je unieke persoonlijkheid aan de wereld bekend maken, door op het internet honderduizenden te vinden die het exact met je eens zijn over Jennifer Lopez, globalisering, latex, The Matrix. Wat is dat dan, dat zelf dat hiermee uitgedrukt wordt? Is dat zoiets als: dat wat je voor de wereld zou willen zijn; een sociaal acceptabel pantser van symbolen, tekens, verhalen, beelden? Oftewel het masker dat je kiest om door het leven te gaan.

Jan Rothuizen heeft zulke maskers verzameld en brengt ons in de war, omdat ze bij elkaar gebracht zijn onder het mom dat hij zijn eigen toevallige, puur fysieke gezicht erin herkent. Maar hij roept meteen de vraag op in hoeverre hij zijn fantasie bij een bepaalde masker meesmokkelt in die reeks herkenningen. Wij kunnen er niet naar kijken zonder de plaats in te nemen van degene die deze beelden verzamelt om van de fragmenten held, scene, sfeer, pose, mode, tijd, romantiek een bloedeigen publiek gezicht, een masker te fabriceren. Op een heel eenvoudige manier worden we medeplichtig aan het werk. Dit werk van Jan Rothuizen brengt in de toeschouwer een cinematische verbeelding op gang. We kennen het niet laten het ‘zelf’ van dit zelfportret als het verhaal van een persoon te zien. En alle fragmenten die we voorgeschoteld krijgen puzzelen we braaf in elkaar tot iemands denkbeeldige filmportret. We speuren naar het personage in het verhaal dat al deze foto’s samen zouden moeten zijn. In films heet zo’n afwezig personage dat de hele plot op gang brengt, stuurt en dankzij wie alle zichtbare, aanwezige personages zich kunnen profileren, een MacGuffin. Hij is de spiegel waarin we de andere personages weerspiegeld zien. Maar voor de toeschouwer is altijd onduidelijk of het beeld dat je van hem of haar krijgt wel klopt.

Ik denk wel eens dat ik voor mezelf een MacGuffin in mijn eigen leven ben. Ik zit vol onbetrouwbare personages die luidkeels verkondigen hoe ik ben. Zou Jan Rothuizen er net zo over denken? Ik vermoed van wel, al was het maar omdat dit werk naar zijn eigen zeggen nooit voltooid kan raken en voortdurend blijft veranderen. Het krimpt, het groeit, het muteert en past zich aan aan de ruimtes en gelegenheden die het in staat stellen te bestaan als publiek voorwerp. Dit is een zelfportret van Jan Rothuizen als MacGuffin. En dat roept een aangename schizofrenie op: het maakt deelgenoot van een beleving (het zoeken van je eigen gezicht in dat van anderen) en suggereert tegelijkertijd een blik die als van grote afstand de activiteit en de bijbehorende beleving kritisch ondervraagt en met ironie onderzoekt.

Selected publications

Inloggen